انسان شناسي از منظري نو

وجدان

 

يكي از ابعاد مهم وجود انسان، وجدان است. براي تجزيه و تحليل اين موضوع، مي توان از دو راه وارد بحث شده: يكي از راه درون گري درباره خود و ديگران، و ديگري بررسي تحقيقات انسان شناسي.

 

تعريف وجدان

در اين جا به دو دسته تعريف درباره وجدان اشاره مي كنيم:

 

- تعريف هاي عمومي كه در آن ها به بحث كلي از وجدان پرداخته مي شود و نمونه مشخصي براي آن ذكر نمي شود، مانند اين كه وجدان عبارت است از: آگاهي به من يا شخصيت.

 

2- تعريفات خصوصي كه در آن به نمودهاي مربوط به وجدان توجه مي شود. مثلا گفته مي شود كه وجدان قطب نماست يا وجدان نظارت مي كند.

 

بررسي علمي و فلسفي وجدان:

وجدان را از دو ديدگاه مي توان مورد بررسي قرار داد. يكي از جهت آثار و نمودهاي محسوس آن كه از نظر علمي قابل بررسي است و ديگري از نظر فلسفي كه به كاوش در ريشه هاي عميق وجدان مي پردازد. سه عامل ما را ناگزير مي كند تا به مطالعه فلسفي وجدان بپردازيم:

 

الف- وجدان داراي نمود فيزيكي نيست. يعني براي آن نمي توان بعدي معين يا زمان و مكان قايل شد.

 

ب- وجدان داراي ابعاد متضادي است كه مجموعه آن ها هرگز در يك پديده فيزيكي قابل جمع نيست. براي مثال: وجدان هم شكنجه مي كند و هم شكنجه مي بيند.

 

ج- يكي از ابعاد اصيل وجدان، آزادي دروني است كه با هيچ اصل علمي قابل تفسير نمي باشد.

 

انتقادات وارد بر اصالت وجدان

برخي براي نفي وجدان دلايلي را ذكر كرده اند كه به صورت زير مي توان مورد نقد قرار داد:

 

1- فعاليت وجدان عمومي نيست. برخي گفته اند كه اگر وجدان از اصالت برخوردار است، يعني اگر در درون انسان ها چنين پديده اي موجود است، پس چرا همه انسان ها از آن برخوردار نيستند؟ آيا مي توان پذيرفت كه شخصي مانند چنگيز وجدان داشته باشد؟

در پاسخ بايد گفت: غرايز بسياري در انسان ها وجود دارد كه افراد در دارا بودن و كيفيت اشباع آن ها، تفاوت هاي بسيار با يكديگر دارند. مانند غريزه جنسي، عواطف، كنجكاوي و... حتي برخي از فعاليت هاي رواني غير غريزي و يا يك پديده رواني در فرد، نشانه بي پايگي و عارضي بودن آن نمي باشد.

 

2- اختلاف انسان ها در فعاليت هاي وجداني. برخي مي گويند كه اگر وجدان از اصالت برخوردار است، پس چرا در مورد فعاليت هاي وجداني ميان انسان ها اختلاف وجود دارد؟ همان گونه كه وجود افراد بي وجدان، دليل بر نفي وجدان نمي شود، اختلاف در اعمال وجدان نيز موجب انكار آن نمي شود، بلكه حداكثر مطلبي كه مي توان گفت، اين است كه: وجدان يك حقيقت نسبي بوده و قابل شدت و ضعف است و افراد به طور يكسان از آن بهره برداري نمي كنند. همان گونه كه اختلاف انسان ها در روش هاي عقلاني و بهره برداري از عقل موجب انكار نمي شود، اختلاف انسان ها نيز در بهره برداري از وجدان دليل بر نفي آن نمي باشد.

 

3- اگر وجدان اصالت دارد، پس چرا متفكران در اثبات و نفي آن اختلاف نظر دارند؟ در پاسخ بايد گفت: اختلاف نظر متفكران منحصر به وجدان نمي باشد، بلكه متفكران در بسياري از جنبه ها با يكديگر اختلاف نظر دارند. آيا در مورد ماده و حقيقت آن، ميان فلاسفه اختلاف نظر نيست؟ آيا در مورد حركت و زمان، همه متفكران يك نظر دارند؟ آيا در مورد مسأله "من"، صدها مكتب فكري تاكنون به وجود نيامده است؟

اختلاف در اين موارد موجب نفي ماده يا حركت و زمان و يا من نمي شود، به همين ترتيب اختلاف نظر متفكران در مورد وجدان، دليل بر انكار آن نيست.

 

4- فعاليت وجدان با فعاليت عقلاني ناسازگار است! برخي گفته اند: فعاليت وجداني با فعاليت عقلاني هماهنگي ندارد، زيرا عقل نه به نيك و بد امور كار دارد و نه با پديده هاي عاطفي، در حالي كه در وجدان، نيك و بد امور و عواطف و هيجانات دروني اصالت دارند. وجدان اخلاقي مي تواند حق شناسي را تشخيص دهد و عقل نيز قادر است آن را مورد مطالعه قرار دهد. ميان عقل و وجدان تعارض نيست، بلكه گاه ميان برخي از اصول وجدان اخلاقي با اصول برخي از مكاتب اختلاف نظر وجود دارد. به طور مثال: وجدان حكم مي كند كه انسان بايد عدالت بورزد، اما مكتب "اصالت لذت" مي گويد: در زندگي خود، لذت و كامجويي را هدف قرار دهيد. بدون شك، در اين جا ميان روش اخلاقي وجدان و اصول عقلاني تضاد نيست، بلكه ميان اصول و وجدان عقلاني با انديشه هاي مكاتب فكري اختلاف است.

تعداد بازدید: ۱۲۷۴

فرم تماس

آدرس:

فلکه دوم صادقیه - بلوار آیت الله کاشانی - خ حسن آباد - کوچه 4 - پلاک 22 - ایران - تهران

کد پستی: 1481843465
مرکز فروش آثار:
ایمیل: info@ostad-jafari.com
تلفن ثابت: +9821 44091042 +9821 44005453
نمابر: +9821 44070200
حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری است
توسعه و پشتیبانی فنی شرکت توسعه همراه افزار ایرانیان