انسان شناسي از منظري نو

5- آيا وجدان مولود جامعه است؟ برخي از جامعه شناسان گفته اند: وجدان مولود زندگي اجتماعي انسان هاست و از خود اصالتي ندارد. در پاسخ اين اشكال بايد گفت: جوامع بشري قدرت خلق پديده هاي جديد را در انسان ندارند، بلكه حداكثر كاري كه مي كنند، رنگ آميزي آن هاست. آيا اجتماع قادر است انسان هاي يك جامعه را به گونه اي بسازد كه بدون تفكر به مجهولات برسند؟ آيا اجتماع مي تواند افراد را به گونه اي بسازد كه همه رياضي دان شوند؟ آيا اجتماع مي تواند خواسته هاي نفساني انسان ها را به گونه اي كنترل كند كه همه افراد آن در مسير تعادل گام بردارند؟

 

انسان موجودي است با استعدادهاي بسيار كه در عين حال، انعطاف پذير هم مي باشد. اجتماعات بشري فقط شكل بهره برداري از اين استعدادها را تعيين مي كنند.

خلاصه، اگر مقصود اين است كه قوانين و عوامل اجتماعي و محيطي به طور عموم در رنگرزي وجدان مؤثر است، بسيار مناسب بوده و مطلبي است مطابق با مشاهدات علمي و حسي ما، ولي اين حقيقت چنين معنا نمي دهد كه وجدان به كلي ساخته اجتماع و عوامل محيطي است. هم چنين، ما اين مطلب را هم قبول مي كنيم كه احكام وجدان را ممكن است خود عوامل محيطي و اجتماعي بسازد، ولي اين حقيقت غير از اين است كه نيروي وجدان در انسان ها - ولو به اين معنا كه يك انعطاف دروني براي به وجود آمدن وجدان در انسان ها را - اجتماع ايجاد مي كند."

 

6- فعاليت وجداني از دوران كودكي آغاز مي شود. فرويد پيدايش وجدان را بر اساس بايدها و نبايدهايي كه در كودكي بر فرد القاء مي شود، تبيين مي كند. از نظر وي، چون كودك تابع پدر و مادر خود است و آن ها براي حفظ و مراقبت فرزند خويش مرتب امر و نهي هايي را صادر مي كنند، بنابر اين كم كم يك پديده عارضي در انسان به وجود مي آيد كه اسم آن را وجدان اخلاقي مي گذاريم.

اگر امر و نهي يا تحريك و جلوگيري، موجب پيدايش وجدان شود، يك سلسله تحريك ها و جلوگيري ها نيز بايد در حيوانات موجب پيدايش وجدان اخلاقي شود، در حالي كه اين چنين نيست. اگر فرويد بگويد: "فقط انسان است كه بر اثر تحريك و جلوگيري داراي وجدان مي شود"، بايد بپذيريم كه انسان داراي يك خصلت دروني است كه در صورت مواجهه با انگيزه هاي مربوطه، مي تواند در قيافه وجدان پديدار گردد.

 

7- در وجدان اصول ثابت وجود ندارد. برخي معتقدند كه چون وجدان يك پديده شخصي و متغير است، لذا نمي توان در وجدان به اصول ثابته اي قايل شد. در پاسخ اين اعتراض نيز بايد گفت: هر يك از پديده هاي رواني در هر شخصي كه تحقق پيدا كند، همراه با عوامل شخصي، معين و مشخصي مي باشد. در عين حال، آن پديده ها از قوانين خاص خود پيروي مي كند. پديده هايي مانند تداعي معاني يا اراده و تصميم، در درون هر انساني كه تحقق پيدا كند، همراه با خصوصيات آن فرد است. يعني داراي تشخص است و قانونمندي هاي آن را نفي نمي كند.

 

8- چون حالات نفساني ثابت نيست، پس وجدان اخلاقي نيز ثابت نمي باشد. از آن جا كه حالات رواني انسان ها هميشه در حال تغيير و دگرگوني هستند، پس وجدان اخلاقي نيز در حال دگرگوني است و هيچ پديده ثابتي را نمي توان به نام وجدان مطرح كرد. بعضي از افراد در اوقاتي از عمر خود بسيار با وجدان هستند و در اوقاتي ديگر پا روي وجدان اخلاقي خود مي گذارند. با اين وجود، چگونه مي توان وجدان اخلاقي را به عنوان يك پديده ثابت پذيرفت؟

در پاسخ مي گوييم: ميان وجدان يا هر پديده اي ديگر - با فعاليتي كه در شرايط معين انجام مي دهد - بايد فرق گذارد. خود وجدان يك پديده ثابت است، ولي فعاليت هاي آن تابع عوامل گوناگون مي باشد. آيا بهره برداري از عقل در تمام حالات يكسان است؟ آيا عدم استفاده يكنواخت از عقل، دليل بر نفي آن است؟

 

9- وجدان و ماشيني شدن بشر. از نظر برخي، هر چند وجدان اخلاقي، پديده اي ارزنده و با اهميت است، اما در روزگار ما كه تكنيك بر بشر مسلط شده، ديگر ضرورتي ندارد به بحث پيرامون آن بپردازيم. انسان امروز به يك عامل دروني براي درك نيكي ها و بدي ها و يا يك قاضي دروني اعتقاد ندارد.

در پاسخ بايد گفت: اگر به ضرورت وجدان براي تعالي انسان اعتقاد داريم، پس در روزگار تكنيك زده بايد با تذكر به آن رجوع كرد. انسان ها اگر لزوم آن را دريابند، در احياي آن گام هاي اساسي خواهند برداشت. در همين روزگار ما، هنگامي كه مردم به وسيله رسانه ها از يك سري از خودگذشتگي ها آگاه مي شوند، افراد ايثارگر را مورد احترام و مهرباني قرار مي دهند.

تعداد بازدید: ۱۲۹۱

فرم تماس

آدرس:

فلکه دوم صادقیه - بلوار آیت الله کاشانی - خ حسن آباد - کوچه 4 - پلاک 22 - ایران - تهران

کد پستی: 1481843465
مرکز فروش آثار:
ایمیل: info@ostad-jafari.com
تلفن ثابت: +9821 44091042 +9821 44005453
نمابر: +9821 44070200
حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری است
توسعه و پشتیبانی فنی شرکت توسعه همراه افزار ایرانیان